Wersja WAI

Alt

rodzaj głosu ludzkiego niższy od sopranu i mezzosopranu.

Słynne polskie śpiewaczki - alty: Ewa Podleś, Jadwiga Rappe.

Ansambl

(z francuskiego: ensemble - „razem, zespół”), utwór dla kilku instrumentalistów lub kilku śpiewaków solistów, także zespół śpiewaków solistów o różnych barwach głosu.

http://www.youtube.com/watch?v=RZUonmbtVQo

Aria

popisowy utwór muzyczny, śpiewany przez jedną z głównych postaci występujących w spektaklu operowym - z akompaniamentem instrumentalnym.

http://www.youtube.com/watch?v=MwuNqcKUxto

Aria da capo

przyjmuje formę pieśni trzyczęściowej o budowie ABA.

Aria sopranowa

aria przeznaczona na głos sopranowy.

Ballet de cour

francuski balet dworski z końca XVI i XVII wieku, rodzaj widowiska teatralnego złożonego ze scen, które mogły lecz nie musiały być powiązane wspólną akcją dramatyczną. Na balet de cour składały się tańce, pantomima, śpiewane arie, nietaneczne fragmenty instrumentalne oraz partie mówione. Najbardziej znane są komedio-balety Moliere'a z muzyką Lully'ego.

Baryton

głos męski mieszczący się w środkowym zakresie skali głosu (niższy od tenoru, wyższy od basu).

Słynni polscy śpiewacy - barytoni: Andrzej Hiolski, Mariusz Kwiecień, Artur Ruciński.

Bas

najniższy głos męski.

Słynni polscy śpiewacy - basy: Adam Didur, Bernard Ładysz.

http://www.youtube.com/watch?v=ETJX-ydLYyA

Bel canto

(wł. piękny śpiew), wirtuozowska technika wokalna powstała w okresie baroku we Włoszech. Styl ten był kontynuowany w XIX wieku przez włoskich kompozytorów: G. Rossiniego, V. Belliniego, G. Donizettiego. Bel canto oznacza również styl w muzyce włoskiej we wczesnym baroku, jako sprzeciw do założeń cameraty florenckiej.

Camerata francuska

grupa włoskich uczonych, muzyków i poetów z końca XVI w. działających we Florencji, skupionych wokół hrabiego Giovanniego Bardiego. W swoim programie postulowała nawiązanie do antycznej tragedii greckiej, w której muzyka była ściśle związana z poezją, a rytm i melodia miały naśladować mowę.

W kręgu cameraty florenckiej powstały dramaty muzyczne: „Dafne” (1598, partytura zaginęła) i „Euridice” (1600) Jacopo Periego, które uważane są za pierwowzory opery. Dorobek twórczy Cameraty przez stulecia pozostawał niedoceniany, ale w ostatnich latach XX w. sytuacja się zmieniła i dziś można tę muzykę usłyszeć na spektaklach, koncertach lub kupić jej nagrania.

Cherubin

jedna z postaci występujących w operze W.A. Mozarta „Wesele Figara”, młody, przystojny i nadmiernie kochliwy paź, zalecający się i do córki ogrodnika, i do hrabiny, i do jej pokojówki.

Claudio Monteverdi

ur. 1567, zm. 1643, włoski kompozytor, skrzypek i śpiewak. Pierwszy wielki twórca oper. Jego „Orfeusz” z 1607 roku uznany jest za pierwsze dzieło operowe.

http://www.youtube.com/watch?v=yxBT1pfVAKQ

Dramma per musica

tak nazywano pierwsze opery włoskie powstałe w kręgu cameraty florenckiej pod koniec XVI w.

Ekspresjonizm

kierunek w muzyce w okresie późnego romantyzmu (lata 1905-1925). Zamierzeniem ekspresjonistów było oddanie wnętrza człowieka zbuntowanego, nieszczęśliwego cierpiącego, emocji często skrajnych lub chorobliwych. W muzyce kierunek ten słychać poprzez złożone, dysonujące harmonie, melodie budowane z dużych skoków interwałowych, często w skrajnych rejestrach, złożony, niesymetryczny, często rozdrobniony rytm oraz nowatorską orkiestrację. Do najwybitniejszych twórców ekspresjonistycznych należeli: Aleksander Skriabin, Arnold Schönberg, Alban Berg, Anton Webern, a w Polsce Krzysztof Penderecki, Witold Lutosławski.

Figaro

główny bohater opery W.A. Mozarta „Wesele Figara”. Człowiek niegdyś będący fryzjerem, teraz pracujący jako pokojowiec u Hrabiego.

Gioacchino Rossini

włoski kompozytor z I polowy XIX wieku, twórca 39 oper w stylu bel canto. Szczególnie znane są jego opery komiczne: „Cyrulik sewilski”, „Włoszka w Algierze”, „Kopciuszek”, choć również zyskał uznanie jako twórca oper seria, np. „Wilhelm Tell”.

http://www.youtube.com/watch?v=LFt-iSxjmGs

Grand opera

(fr. wielka opera), opera heroiczna –odmiana opery, która wykształciła się we Francji. Charakteryzowała się wystawnością i tematyką historyczną z hasłami narodowymi oraz tragicznym finałem. Zazwyczaj V aktowa, pisana na wielkie zespoły orkiestrowe z wstawkami baletowymi. Jej najwybitniejszymi twórcami byli Giacomo Meyerbeer („Robert Diabeł”, „Hugenoci”), Daniel Auber („Niema z Portici”), Jacques Fromental Halévy („Żydówka”).

Habanera Carmen

słynna aria Carmen z I aktu opery „Carmen” G. Bizeta. Habanera to taniec i rodzaj muzyki pochodzący z Kuby, a spopularyzowany w Hiszpanii.

http://www.youtube.com/watch?v=pJLyZqETuBU

Harmonika

jeden z elementów dzieła muzycznego, sposób łączenia wielu dźwięków. Od XVI do końca XIX wieku dominowała harmonika dur, moll, oparta na 2 skalach: durowej i molowej.

Kastrat

(wł. castrato) rodzaj wysokiego głosu męskiego zbliżonego do sopranu lub altu, jednak o znacznie mocniejszym brzmieniu. Terminem "kastrat" określano mężczyznę z chirurgicznie usuniętymi jądrami, który śpiewał takim właśnie głosem. Kastraci byli odpowiednikiem współczesnych gwiazd. Ta praktyka wokalna stosowana była głownie we Włoszech pomiędzy XVI a XVIII wiekiem. Najsłynniejszym włoskim kastratem był Farinelli.

http://www.youtube.com/watch?v=NWMOmBohlTE

Koncert

forma muzyczna przeznaczona do wykonania przez jeden lub więcej instrumentów solowych, z towarzyszeniem orkiestry.

Lorenzo da Ponte

autor librett do oper W.A. Mozarta: „Wesele Figara”, „Cosi fan tutte”, „Don Giovanni”.

Masque

(maska), angielska forma muzyczna, odpowiednik włoskiej opery. Od opery różni się brakiem wyraźniejszego podziału na arie i recytatywy. W XVII wieku popularne były maski z bohaterami-bogami, uosabiającymi siły przyrody.

Mezzosopran

głos żeński pomiędzy sopranem i altem. Słynne polskie śpiewaczki - mezzosoprany: Stefania Toczyska, Małgorzata Walewska.

http://www.youtube.com/watch?v=1ebMH50TPjg

Opera

niezwykłe przedstawienie teatralne, w którym wszyscy bohaterowie nie mówią, a śpiewają, towarzyszy im orkiestra, chór i balet.

Opera buffa

opera komiczna, jeden z dwóch podstawowych rodzajów opery, obok opery seria. Nazwa pochodzi od włoskiego słowa buffone - błazen. Do powstania tej formy doprowadziło usamodzielnienie się intermediów, które początkowo grane były po to, aby zapełnić przerwy pomiędzy aktami włoskiej opery seria. Przykład: „Wesele Figara” W.A. Mozarta, „Cyrulik sewilski” G. Rossini.

Opera seria

opera poważna , jeden z dwóch podstawowych gatunków opery, obok opery komicznej. W operze seria muzyka dominuje nad słowem, zawiera ona liczne arie, często z akompaniamentem orkiestry, występują ansemble, chóry. Libretto nawiązuje do poważnych tematów.

Przykład: „Łucja z Lammermoor” G. Donizetti, „Halka” S. Moniuszko.

Operalnia

nazwa operowego budynku teatralnego. Warszawska operalnia była pierwszym publicznym teatrem operowym, który został otworzony w lecie 1748 r na terenie ogrodu saskiego. W teatrze mogło pomieści się ok. 500 widzów na 4 kondygnacjach lóż oraz ławach na parterze. W początkowym okresie działalności w operalni występowały włoskie trupy teatralne, a w latach 1758 – 62 regularne występy opery drezdeńskiej. Wystawiano tam włoskie opery komiczne oraz francuskie wodewile. Budynek rozebrano w 1772 roku. Pod koniec XIX wieku w miejscu dawnej operalni powstał letni teatr, który istniał do 1939 roku.

Papagena

postać z opery „Czarodziejski flet” W. A. Mozarta, ukochana ptasznika Papagena.

Papageno

jeden z głównych bohaterów opery W.A. Mozarta „Czarodziejski flet”; wesoły ptasznik, pracujący dla Królowej Nocy i jej Dam dworu.

Potężna gromadka

inna nazwa: Wielka piątka, grupa pięciu rosyjskich kompozytorów z II połowy XIX w. nawiązujących do tradycyjnej rosyjskiej muzyki ludowej, połączonej z nowoczesnymi elementami muzyki europejskiej. Skład Potężnej gromadki: Aleksander Borodin („Kniaź Igor”), Milij Bałakiriew, Cezar Cui, Modest Musorgski („Borys Godunow”), Mikołaj Rimski –Korsaków („Bajka o carze sułtanie, „Złoty kogucik”).

Primadonna

(z wł. prima donna - pierwsza dama), najważniejsza śpiewaczka w teatrze operowym. Zwykle sopran. Zgodnie ze stereotypem primadonna jest nieprzewidywalna, kapryśna, egoistyczna, ma wysokie mniemanie o własnej wartości. Primadonną stulecia była Maria Callas (sopran).

http://www.youtube.com/watch?v=TYl8GRJGnBY

Recytatyw

rodzaj śpiewu pomiędzy deklamacją a śpiewem, zwykle oparty na akompaniamencie akordowym. Pojawił się na przełomie XVI i XVII w. wraz z powstaniem opery. Wyróżnia się dwa rodzaje recytatywów: recitativo secco http://www.youtube.com/watch?v=3SsknEhaXc4 w którym dominuje cecha deklamacyjności, wykonywany przez śpiewaka z towarzyszeniem instrumentu (zazwyczaj klawesyn, wiolonczela, lutnia) i recitativo accompagnato http://www.youtube.com/watch?v=vHwmHMW0FU0 , bardziej melodyjny, wykonywany przez śpiewaka z towarzyszeniem orkiestry. Recytatyw poprzedza często arię podkreślając jej śpiewność swym kontrastowym charakterem.

Requiem

muzyczna msza żałobna; niezwykły utwór komponowany na głosy solowe, chór i orkiestrę.

Serenada

utwór muzyczny pisany na niewielki zespół instrumentów. Za czasów Mozarta wykonywany był zwykle wieczorami na otwartym powietrzu. Najbardziej znana to „Eine kleine nachtmusik” W.A. Mozarta.

http://www.youtube.com/watch?v=wKhH2hRa-WQ

Singspiel (śpiewogra)

lżejsza forma opery, rodzaj niemieckiej opery komicznej, uprawianej w XVIII i XIX w. Jej cechą charakterystyczną były mówione dialogi, muzyka towarzyszyła tylko ariom, zespołom wokalnym i pieśniom. Słynny twórca: W.A. Mozart „Uprowadzenie z Seraju”, „Czarodziejski flet” .

Sopran

najwyższy głos żeński. Ze względu na rodzaj barwy oraz na ruchliwość wyróżniamy rodzaje sopranu: koloraturowy, liryczny, dramatyczny, spinto oraz ich odmiany. Słynne polskie śpiewaczki: Ada Sari, Marcelina Sembrich –Kochańska, Halina Mickiewiczówna, Teresa Żylis-Gara.

http://www.youtube.com/watch?v=93dtHzIUL4g

Symbolizm

kierunek w poezji i sztukach plastycznych, powstały we Francji i Belgii w II połowie XIX wieku. Zakładał, że świata prawdziwego nie da się opisać za pomocą zwykłego języka, może to zrobić tylko symbol.

Tenor

najwyższy głos męski. Partie tenorowe to najczęściej partie amantów, ukochanych.

Słynni polscy śpiewacy - tenorzy: Jan Kiepura, Wiesław Ochman, Piotr Beczała.

Tragédie lyrique

o gatunek francuskiej opery, uprawiany w epoce baroku i częściowo klasycyzmu. Forma ta nawiązywała po części do włoskiego widowiska operowego do tradycji baletu dworskiego. Twórcami tragedii lirycznej byli: Robert Cambert i Jean-Baptiste Lully. Tragédie lyrique składała się z reguły z pięciu aktów poprzedzonych prologiem. Tematyka to motywy zaczerpnięte z mitologii grecko-rzymskiej. W przedstawieniach tych istotną rolę pełniły maszynerie teatralne oraz skomplikowana choreografia.

Uwertura

dosłownie: otwarcie, rozpoczęcie. Utwór pisany na orkiestrę jako wstęp do opery, zwykle zawierający jej najciekawsze muzyczne fragmenty.

Przykład: uwertura do opery „Carmen” G. Bizeta.

http://www.youtube.com/watch?v=PQI5LtRtrb0&playnext=1&list=PL8E295F2F09226448

Uwertura francuska

forma muzyczna, powstała w XVII wieku we Francji, upowszechniona w całej Europie i praktykowana przez wielu kompozytorów do połowy XVIII wieku. Zbudowana jest z dwóch części: I - o marszowym, uroczystym charakterze, rytmie punktowanym i fakturze akordowej, II - najczęściej w żywszym tempie, często zakończonej codą.

Uwertura włoska

forma muzyczna popularna wśród włoskich kompozytorów operowych. Wykształciła się w Neapolu około 1696 roku, a za jej twórcę uważa się Alessandra Scarlattiego. Początkowo nosiła nazwę sinfonii i umieszczana była jako wstęp do oper, oratoriów, czy innych większych dzieł muzycznych. Składała się z trzech części: I - szybka i koncentrująca, II - wolna i śpiewna, III - szybka o charakterze tanecznym.

Uwertura włoska przyczyniła się do wykształcenia formy sonaty, koncertu czy symfonii.

Weryzm

(z wł. prawdziwy, prawda), kierunek w twórczości artystycznej, głównie włoskiej ostatniego ćwierćwiecza XIX w. wiernie odtwarzał rzeczywistości, interesował się współczesnymi problemami społecznymi, krytykował ówczesne stosunki społeczne. Kierunek we włoskiej muzyce operowej przełomu XIX i XX w., reprezentowany m.in. przez P. Mascagniego („Cavalleria rusticana”) , R. Leoncavalla („Pajace”) i G. Pucciniego („Tosca”, „Madama Butterfly”).

Historia Słownik Biblioteka Rozrywka